Một đầu kéo chạy đường dài có thể chứa trên 30 lít dầu động cơ. Một máy xúc 20 tấn có thêm hàng trăm lít dầu thủy lực, dầu cầu, dầu hộp số di chuyển. Với đội xe vài chục chiếc, mỗi lần rút ngắn hay kéo dài chu kỳ thay dầu là thay đổi hàng nghìn lít dầu và hàng trăm giờ máy mỗi năm. Kéo dài được thì tiết kiệm. Nhưng kéo dài theo cảm tính thì cái giá phải trả có thể là một lần đại tu máy.
Nguyên tắc: thay dầu theo tình trạng, không theo thói quen
Lịch thay dầu trong sổ tay hãng được tính cho điều kiện trung bình, có biên độ an toàn. Đội xe chạy cao tốc đều tải có thể dư sức kéo dài. Xe ben công trường bụi mù, chạy không tải nhiều giờ lại cần thay sớm hơn. Cách duy nhất để biết chính xác là phân tích dầu đã qua sử dụng.
Bước 1: Thiết lập chương trình phân tích dầu
Lấy mẫu đúng cách mới có kết quả đúng: lấy khi máy còn ấm, cùng một vị trí (van lấy mẫu hoặc ống hút qua que thăm), dùng chai sạch và ghi đủ số giờ hoặc số km của dầu và của máy. Các chỉ tiêu cần theo dõi:
| Chỉ tiêu | Cho biết điều gì |
|---|---|
| Độ nhớt ở 100 °C | Dầu bị đặc lên (muội, oxy hóa) hay loãng ra (nhiên liệu lẫn vào, cắt mạch) |
| Chỉ số kiềm TBN | Lượng phụ gia trung hòa axit còn lại. Thường cân nhắc thay khi còn khoảng một nửa so với dầu mới |
| Oxy hóa, nitrat hóa (FTIR) | Mức độ xuống cấp của dầu do nhiệt và khí cháy |
| Muội than | Mức muội từ buồng đốt. Muội cao làm dầu đặc và mài mòn |
| Kim loại mòn: Fe, Cu, Pb, Cr, Al | Mòn xi lanh, bạc lót, xéc măng, piston |
| Silic (Si) | Bụi đất lọt qua lọc gió. Đây là kẻ thù số một ở công trường |
| Natri, kali, glycol | Nước làm mát lọt vào dầu |
| Nhiên liệu lẫn | Kim phun nhỏ giọt, chạy không tải nhiều |
Bước 2: Kéo dài từng nấc, có nhóm đối chứng
Chọn vài xe tiêu biểu cho mỗi kiểu vận hành. Lấy mẫu tại mốc thay hiện tại, sau đó kéo dài thêm khoảng 10 đến 20% và tiếp tục lấy mẫu. Nếu mọi chỉ tiêu vẫn trong ngưỡng, lặp lại với nấc tiếp theo. Dừng lại ngay khi một chỉ tiêu bắt đầu tăng vọt, chứ không phải khi nó đã vượt ngưỡng. Kết quả của nhóm xe thử mới được áp dụng cho các xe cùng điều kiện.
Bước 3: Nâng cấp dầu và lọc
- Dầu cấp cao hơn: dầu API CK-4 có khả năng chống oxy hóa và chống cắt mạch tốt hơn hẳn CI-4. Dầu bán tổng hợp hoặc tổng hợp giữ độ nhớt ổn định lâu hơn.
- Lọc dầu chất lượng: lõi lọc đúng chuẩn của hãng hoặc tốt hơn. Một số đội xe lắp thêm lọc dòng phụ (bypass) để giữ muội và cặn mịn.
- Lọc gió: kiểm tra đồng hồ báo tắc, thay đúng lúc, kiểm tra các ống nối sau lọc. Một vết nứt nhỏ ở ống gió cũng đủ để bụi đi thẳng vào xi lanh.
Bước 4: Giảm những gì làm dầu chết nhanh
- Chạy không tải lâu: buồng đốt nguội, nhiên liệu cháy không hết, muội và nhiên liệu lọt xuống cacte. Tắt máy khi chờ lâu.
- Kim phun, bơm cao áp mòn: gây loãng dầu, muội nhiều. Bảo dưỡng hệ thống nhiên liệu đúng hạn.
- Nhiệt độ làm việc cao: két nước bám bụi, quạt hỏng làm dầu oxy hóa nhanh. Vệ sinh két định kỳ, nhất là ở mỏ đá, công trường.
- Châm dầu sai loại: chuẩn hóa loại dầu trong kho, dán nhãn rõ ràng.
Dầu thủy lực, dầu cầu cũng cần theo dõi
Với thiết bị công trình, dầu thủy lực, dầu cầu, dầu hộp số và dầu truyền động cuối thường được thay theo giờ cố định dù vẫn còn tốt. Lấy mẫu những hệ thống này cùng lúc với dầu động cơ giúp kéo dài chu kỳ an toàn hơn. Phân tích còn phát hiện sớm nước lọt vào hộp truyền động cuối hoặc phớt xi lanh bị hở.
Giới hạn không nên vượt
Trong thời gian bảo hành, chu kỳ thay dầu phải tuân thủ điều kiện của hãng, hoặc phải có văn bản đồng ý từ hãng hay đại lý. Ngoài ra dầu vẫn bị lão hóa theo thời gian dù xe ít chạy, nên đừng để dầu trong máy quá 12 tháng kể cả khi chưa đủ số giờ. Tham khảo các dòng dầu động cơ diesel và dầu hộp số tại mục Xe tải, Tàu thuyền và Dầu thủy lực.
Ảnh: Cjp24 / Wikimedia Commons, giấy phép CC BY-SA 4.0.