Nhiều người chỉ để ý nước làm mát, nhưng với động cơ xe máy, nhất là xe làm mát bằng gió, dầu nhớt gánh một phần lớn việc tải nhiệt. Dầu đi qua đầu xi lanh, trục khuỷu, hộp số rồi quay về cacte, mang nhiệt ra khỏi các chi tiết nóng nhất. Khi dầu xuống cấp hoặc thiếu, máy nóng lên rất nhanh, và chuyến đi dài là lúc điều đó lộ ra rõ nhất.
Vì sao xe dễ quá nhiệt trên đường dài
- Tải liên tục: chạy 60 đến 80 km/h hàng giờ liền, không có những khoảng nghỉ như đi phố.
- Đèo dốc, chở nặng: chạy số thấp, tua cao, tốc độ thấp nên gió làm mát ít.
- Nắng nóng: mặt đường giữa trưa ở miền Trung có thể trên 50 °C, nhiệt hắt ngược lên lốc máy.
- Dầu đã dùng lâu: dầu bị cắt mạch, loãng ra, phụ gia chống oxy hóa cạn dần.
Ở xe làm mát bằng gió, nhiệt độ dầu khi chạy tải nặng có thể vượt 120 °C. Ở mức này dầu khoáng thông thường oxy hóa nhanh, độ nhớt tụt, màng dầu mỏng đi đúng lúc máy cần nó nhất.
Dấu hiệu máy đang quá nóng
- Máy yếu hẳn, tăng tốc chậm dù vặn ga sâu.
- Tiếng gõ lách cách ở đầu máy, đặc biệt khi lên dốc.
- Mùi khét nhẹ, có khói mỏng bốc lên từ vùng xi lanh.
- Xe tay ga hoặc xe có đồng hồ nhiệt: kim nhiệt hoặc đèn báo vượt ngưỡng.
- Xe côn tay: ly hợp trượt, cần côn nặng hoặc khó vào số.
Gặp các dấu hiệu này, hãy tấp vào chỗ râm, tắt máy và nghỉ 20 đến 30 phút. Đừng dội nước lạnh lên lốc máy đang nóng, vì chênh lệch nhiệt đột ngột có thể làm cong mặt máy.
Chọn dầu cho chuyến đi dài
Đúng chuẩn JASO
Xe số, xe côn tay dùng dầu JASO MA hoặc MA2 để ly hợp ướt bám tốt. Xe tay ga dùng JASO MB. Dầu đúng chuẩn ma sát giúp ly hợp không bị trượt. Ly hợp trượt cũng sinh nhiệt, và nhiệt đó đi thẳng vào dầu.
Độ nhớt phù hợp với điều kiện chạy
Sổ tay xe là căn cứ đầu tiên. Nhiều mẫu xe số phổ thông cho phép 10W-30 hoặc 10W-40. Nếu thường xuyên chở nặng, đi đèo hay chạy giữa trưa, có thể dùng mức độ nhớt cao hơn trong dải hãng cho phép, ví dụ 10W-40 thay vì 10W-30. Không nên tự ý lên 20W-50 cho xe đời mới có khe hở lắp ghép nhỏ: dầu đặc hơn chảy chậm lúc khởi động và làm máy nặng hơn.
Ưu tiên dầu gốc tổng hợp
Dầu dùng dầu gốc nhóm III hoặc PAO giữ độ nhớt ổn định hơn ở nhiệt độ cao, ít bay hơi và chậm oxy hóa hơn dầu khoáng. Ở xe máy, dầu còn bôi trơn cả hộp số. Các bánh răng liên tục "băm" mạch phân tử, nên dầu có độ bền cắt tốt sẽ giữ được độ nhớt đến cuối hành trình.
Chuẩn bị xe trước khi lên đường
- Thay dầu trước chuyến đi nếu dầu hiện tại đã chạy quá nửa chu kỳ. Đi 1.500 đến 2.000 km liên tục là tải nặng hơn nhiều so với đi phố.
- Kiểm tra mức dầu bằng que thăm hoặc ô kính, dựng xe chân chống giữa trên mặt phẳng. Thiếu dầu là nguyên nhân quá nhiệt phổ biến nhất.
- Vệ sinh cánh tản nhiệt trên xi lanh (xe gió) hoặc két nước, quạt (xe làm mát bằng dung dịch). Bùn đất bám kín làm giảm tản nhiệt rõ rệt.
- Kiểm tra nước làm mát với xe tay ga, xe côn tay làm mát bằng dung dịch: đúng mức, không đục, không có váng dầu.
- Mang theo một chai dầu nhỏ cùng loại để châm thêm khi cần.
Trong lúc đi
Cứ khoảng 100 đến 150 km nên nghỉ 15 phút. Khi leo dốc dài, chọn số thấp phù hợp để máy không bị ì nhưng cũng đừng để tua quá cao trong thời gian dài. Xuống dốc dùng phanh động cơ hợp lý, tránh ôm phanh làm nóng cả cụm phanh. Sau chuyến đi, kiểm tra lại mức và màu dầu. Nếu dầu đen sậm, loãng hoặc có mùi khét, nên thay sớm thay vì chờ đủ số km.
Chăm dầu đúng cách là cách rẻ nhất để giữ cho động cơ xe máy bền qua nhiều chuyến đi. Bạn có thể tham khảo các dòng dầu xe máy đạt chuẩn JASO tại mục Dầu nhớt Xe hơi - Xe máy.
Ảnh: Fjournoud / Wikimedia Commons, phạm vi công cộng.